Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi ve Karbon Piyasası Kanunu

Türkiye’nin iklim değişikliğiyle mücadelesinde önemli bir adım olan bu Kanun, Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)'nin kurulması, karbon fiyatlandırmasının uygulanması ve karbon piyasalarının düzenlenmesini kapsamaktadır.

Temel Amaçlar:

• Sera gazı emisyonlarının azaltılması,
• Karbon piyasalarının oluşturulması ve işletilmesi,
• Yeşil dönüşüm ve adil geçişin finansal olarak desteklenmesi.

Ana Unsurlar:

• ETS Kurulumu: Doğrudan emisyon yapan işletmelere izin zorunluluğu, tahsisat planlaması ve yıllık tahsisat teslim yükümlülüğü getirilmiştir.
• Karbon Piyasası Kurulu: Politika ve stratejilerin belirlenmesi, tahsisatların yönetimi ve uluslararası karbon piyasalarına uyum sağlanmasından sorumludur.
• Gönüllü Karbon Piyasası: Denkleştirme mekanizmalarıyla karbon kredisi kullanımı mümkün hale getirilmiştir.
• Gelir Kullanımı: ETS ve karbon piyasası gelirleri, sadece yeşil dönüşüm ve iklim değişikliğiyle mücadeleye ayrılacaktır.
• Destek Mekanizmaları: İklim dostu yatırımlar, teknoloji dönüşümü ve yeşil finansman araçları teşvik edilecektir.
• Yaptırımlar ve Denetim: Emisyon izinlerinin alınmaması, tahsisat yükümlülüğünün yerine getirilmemesi ve yanıltıcı bilgi sunulması gibi durumlar için idari para cezaları öngörülmüştür.

Geçiş Süreci:

• Pilot ETS Dönemi uygulanacak; idari cezalar bu dönemde %80 indirimli uygulanacaktır.
• İşletmelere 3 yıl içinde emisyon izni alma zorunluluğu getirilmiştir.

1. Amaç ve Kapsam

Türkiye’nin yeşil büyüme vizyonu ve net-sıfır emisyon hedefi doğrultusunda hazırlanan bu Kanun, iklim değişikliği ile mücadelede sera gazı emisyonlarının azaltılmasını ve iklim değişikliğine uyum çalışmalarının sistematik şekilde planlanması ve uygulanmasını hedeflemektedir. Kanun; emisyon azaltım, karbon piyasaları, izin ve denetim süreçleri, finansman mekanizmaları ve kurumsal yapıyı kapsar.

2. Temel Kavramlar:

• Adil Geçiş: İklim politikalarının en hassas grupları gözeterek yürütülmesi,
• Emisyon Ticaret Sistemi (ETS): Emisyon kotası tahsis edilen, alınıp satılabilen bir piyasa mekanizması,
• Karbon Kredisi & Denkleştirme: Emisyonu azaltan faaliyetlerle elde edilen kredilerle ETS yükümlülüklerinin yerine getirilmesi,
• Karbon Fiyatlandırma Araçları: ETS, karbon vergileri ve benzeri mekanizmalar,
• Net Sıfır Emisyon: İnsan kaynaklı emisyonun karbon yutaklarıyla dengelenmesi,
• Yutak Alanlar: Orman, tarım, mera gibi karbonu emen doğal sistemler.

Bu ve benzeri tanımlarla Kanun, yasal ve kurumsal zemini sağlamlaştırmaktadır.

3. Genel İlkeler ve Yasal Çerçeve

• Eşitlik ve İklim Adaleti: Hem ulusal hem de küresel bağlamda farklı sorumluluklara duyarlı yaklaşım,
• Şeffaflık, Katılım, İhtiyatlılık: Uygulamaları tüm paydaşların gözetim ve katılımıyla yürütme gerekliliği,
• Adil Geçiş: Ekonomik dönüşümden olumsuz etkilenecek grupların desteklenmesi,
• Kurumlar Arası Koordinasyon: Başkanlık, bakanlıklar ve kamu/özel aktörler arasında işbirliği,
• Veri ve Bilginin Paylaşılması: Başkanlığa bilgi sağlama zorunluluğu ve coğrafi bilgi sistemi entegrasyonu.

4. Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)

• Kurulum: İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından ETS oluşturulur, yıllık tahsisat planları hazırlanır, esneklik ve piyasa istikrar mekanizmaları düzenlenir.
• İşleyiş: Piyasa işletmecisi (EPİAŞ) alım-satım işlemlerini yürütür. İşletmeler emisyon izni almalı, yıllık emisyonlarını raporlayarak tahsisat teslim etmelidir.
• Tahsisat Dağıtımı: Ücretsiz ve ihale yoluyla dağıtım dengesi sağlanır. Resmî Gazete’de yayımlanan planlar yasal dayanak teşkil eder.
• Denetim ve Yaptırımlar: Tahsisatsız faaliyet, rapor eksikliğine karşı hesap blokajı, para cezası ve izin iptali riskleri bulunmaktadır.

5. Karbon Piyasalarının Kurumsal Yapısı

• Karbon Piyasası Kurulu: ETS politikalarını belirler, uluslararası karbon piyasası ve denkleştirme oranları gibi kritik kararları alır. Çok aktörlü bir karar mekanizmasıdır.
• Danışma Kurulu: STK'lar, iş dünyası, akademi ve finans sektörü temsilcilerinden oluşur; stratejik öneri niteliğinde çalışır.
• Başkanlık: Piyasa süreçlerini ve kredilendirme sistemini yürütür, uluslararası anlaşmalara uygunluk sağlar.
• EPDK ve Piyasa İşletmecisi: Piyasa gözetimi, denetim ve operasyonel altyapıdan sorumludur.
• Merkezi Uzlaştırma Kuruluşu: Mali uzlaştırma ve teminat süreçlerini yönetir.

6. Gönüllü Karbon Piyasaları

• ETS kapsamındaki işletmelerin tahsisat yükümlülüklerini karbon kredisiyle yerine getirmesine imkan tanınmıştır.
• Başkanlık tarafından ulusal karbon kredilendirme sistemi ve metodolojiler tanımlanır.
• Gönüllü proje sahiplerinin kayıt yükümlülüğü mevcut olup, usulsüzlüklerde ciddi yaptırımlar uygulanır.

7. Finansman ve Gelir Yönetimi

• Gelir Kaynakları: Emisyon izinleri, tahsisat satışları, Karbon Piyasası gelirleri ve cezalardan elde edilen gelirler.
• Kullanım Yeri: Tüm gelirler özel ödenek olarak yeşil dönüşüm, adil geçiş ve iklim projelerine yönlendirilir.
• Döner Sermaye Yapısı: Başkanlığa ait döner sermaye işletmesi kurulabilir, kurumsal esneklik sağlar.

8. Destek Mekanizmaları

• Yeşil yatırımlar, AR‑GE projeleri, temiz teknolojilere yönelik teşvikler uygulamaya alınır.
• SKDM ile ithal ürünlerin karbon içeriği izlenebilir ve düzenlemeler yapılabilir.
• Eğitim, farkındalık ve yeşil istihdam kapasitesinin artırılmasını amaçlayan programlar yapılır.

9. Yaptırımlar ve Denetimler

• Cezalar: Raporlama eksikliği, izin süresi bittiği halde faaliyette bulunma, tahsisat teslim etmeme gibi durumlarda ciddi para cezaları, izin iptali öngörülmüştür.
• Denetim Yetkisi: Başkanlık, taşra teşkilatı ve EPDK gözetim yetkisine sahiptir.
• Yargı Süreci: İdari cezalar için itiraz imkanı, yargıda dava hakkı bulunur.

10. Geçiş ve Uygulama Takvimi

• Pilot Dönem: ETS öncesi pilot uygulama aşaması, kısa dönemli hafif cezalarla yürütülür.
• 3 Yıllık Uyum Süresi: Faaliyet yürüten işletmelerin emisyon izni alma zorunluluğu,
• Yerel Planlamalar: İl düzeyinde iklim kurulları kurulacak ve yerel eylem planları hazırlanacaktır, tamamlanma süresi 31.12.2027.
• Geçici Hükümler: Cezalar, izinler, kayıt sistemine geçiş ve yerel/kurumsal uyum takvimi tarif edilmiştir.

Türkiye’nin iklim politikasında piyasa mekanizmalarını etkin şekilde işler hale getirerek, karbon fiyatlandırma, karbon piyasası, adil geçiş ve yeşil dönüşüm alanlarında bütüncül bir sistem yaratmaktadır. Uygulama başarısı; şeffaflık, yerel ve sektörel katılım, teknolojik kapasite ve güçlü denetim sayesinde gelecektir.