TS EN ISO/IEC 17025 Standardına Göre Su Analizi: Güvenilir Sonuçların Temeli

Su, tüm canlı hayatın kaynağı olup, insan faaliyetleri ve endüstriyel uygulamalar nedeniyle yapılan bilinçsiz ve plansız deşarjlar sonucunda kirletilmektedir; bu nedenle su kalitesinin belirli standartlar ve periyodik ölçümler aracılığıyla kontrol edilmesi, hem kamu sağlığı hem de çevresel sürdürülebilirlik açısından hayati bir öneme sahip olmuştur. Su analizleri, bu kontrol mekanizmasının en önemli bileşenlerinden biri olarak, akredite laboratuvarlarda TS EN ISO/IEC 17025 standardının katı koşulları altında gerçekleştirilmektedir.

TS EN ISO/IEC 17025 Standardının Su Analizi Alanındaki Yeri

TS EN ISO/IEC 17025 standardı, Türk Standardları Enstitüsü (TSE) tarafından kabul edilmiş ve uluslararası düzeyde tanınan bir belge olup, laboratuvarların teknik yeterliliğini, kalite yönetim sistemini ve ölçüm sonuçlarının güvenilirliğini sağlamak üzere gerekli ve yeterli mekanizmalar oluşturmasını zorunlu kılmaktadır. Özellikle çevre ölçüm ve analiz alanında faaliyet gösteren laboratuvarlar için bu standart, müşteri güveninin inşası, uluslararası laboratuvarlarla karşılaştırılabilir sonuçlar elde edilmesi ve mevzuatın gerektirdiği belgelendirmelerin tedariki noktasında kritik bir rol oynamaktadır. Su analizi faaliyetleri kapsamında bu standardın uygulanması, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik parametrelerin ölçüm ve analizinde tutarlılığın sağlanmasını, ölçüm belirsizliklerinin minimize edilmesini ve analiz sonuçlarının hukuki geçerliliğinin korunmasını garantiye almaktadır.

Su Analizi Türleri ve ISO/IEC 17025 Standardının Uygulanması

Su analizi, analiz edilecek parametrelerin çeşitliliği ve endüstriyel ya da çevresel kullanım alanlarına göre çeşitli kategorilere ayrılmaktadır; içme suyu analizi, atıksu analizi, yer altı suyu analizi, yüzey suyu analizi ve endüstriyel su analizi gibi farklı su türlerine ait özel prosedürler ve kalibrasyon gereksinimleri söz konusu olmaktadır. TS EN ISO/IEC 17025 standardı bu tüm kategoriler için örnekleme aşamasından başlayarak ön muamele, analitik ölçüm, veri işleme ve raporlama dahil olmak üzere her bir adımda belirli metodolojilerin izlenmesini ve dokümantasyonunun yapılmasını talep etmektedir. Söz konusu standart çerçevesinde, analitik cihazlara ait kalibrasyonların belirli aralıklarla Türkiye Kalite Enstitüsü (TURKAK) tarafından akredite edilen kalibrasyonu yapan kuruluşlar tarafından yapılması, analitik sonuçların referans malzemelere karşı doğrulanması ve her bir analizin iç kalite kontrol prosedürlerinden geçirilmesi zorunlu kılınmaktadır.

Fiziksel Parametrelerin Ölçümü

Su kalitesinin ilk değerlendirme aşamasını teşkil eden fiziksel parametreler, sıcaklık, iletkenlik (elektriksel iletkenlillik), bulanıklık (Nephelometric Turbidity Unit – NTU cinsinden), renk ve pH değerleri gibi ölçümü görece basit ancak sonuçları çok önemli olan parametrelerdir; TS EN ISO/IEC 17025 standart kapsamında bu parametrelerin ölçülmesine ait metodolojiler, uluslararası su analiz standartları (örneğin ISO 5667 serisi su örnekleme standartları) ile uyumlu olacak şekilde tanımlanmaktadır. Sıcaklık ölçümü sadelikle görülse de, diğer fiziksel ve kimyasal parametrelerin belirlenmesinde derin etkiler oluşturmakta ve bu nedenle tüm ölçümlerin sıcaklık-kontrollü ortamlarda yapılması gerekmektedir; benzer şekilde iletkenlik ve pH ölçümlerine ait cihazlar, her kullanım öncesinde standart çözeltiler kullanılarak kalibre edilmek ve kalibrasyon kayıtları tutulmak durumundadır. İşletmelerin su kalitesi hakkında bilgi edinmeleri için bu fiziksel parametreler, su arıtma ve muamele sistemlerinin etkinliğinin belirlenmesinde ilk indikatörler olarak kullanılmaktadır.

Kimyasal Parametrelerin Analizi

Su örneklerinin kimyasal analizi, makro (major) ve mikro (minor) kirleticilerin belirlenmesini içermekte olup, bu parametre grubunda makro iyonlar (kalsiyum, magnezyum, sodyum, potasyum, klor, sülfit, nitrat), metal ve metaloit türleri (kurşun, kadmiyum, arsenik, krom, nikel, çinko), kükürt türleri ve organik kirleticiler (pestisitler, çok halogenlenmiş bifeniller – PCB'ler) gibi son derece geniş bir yelpazede ölçümler gerçekleştirilmektedir. TS EN ISO/IEC 17025 standardı kapsamında, bu kimyasal parametrelerin ölçümüne ait analitik metotlar (örneğin ICP-MS – İndüktif Eşleşmiş Plazma Kütle Spektrometresi, HPLC – Yüksek Basınçlı Sıvı Kromatografisi, GC-MS – Gaz Kromatografisi Kütle Spektrometresi), ülkemiz mevzuatı, AB direktifleri ve ISO standartları ile uyumlu ve valide edilmiş olması gerekmektedir; her kullanılan metodun doğruluğu, kesinliği, ölçüm aralığı (working range) ve ölçüm sınırı gibi performans karakteristikleri belgelendirilmeli ve periyodik olarak kontrol altında tutulmalıdır. Metallerin belirlenmesinde, numune ön işlemesi sırasında uygun asitlerin kullanılması ve matris etkilerinin minimize edilmesi, analiz sonuçlarının güvenilirliğini doğrudan etkilemektedir.

Mikrobiyolojik Analiz ve Biyolojik Parametreler

Su kalitesinin değerlendirilmesinde mikrobiyolojik analiz, patojen mikroorganizmaların varlığı, yoğunluğu ve çeşitliliğinin belirlenmesi açısından en önemli bileşenlerden biri olup, TS EN ISO/IEC 17025 standardı kapsamında yapılacak mikrobiyolojik analizler, özellikle içme suyu, rekreasyon alanlarında kullanılan suyu ve balık üretimine ait suların kontrolü amacıyla belirli standartlara uygun şekilde gerçekleştirilmektedir. Topluluğun beslenme ihtiyacında insanlara sunulan içme sularının aman diye bakılı olması ve mikrobiyolojik kontaminasyondan ari olması özel önem taşımakta, bu amaçla Fecal Coliform (Fekal Koliform), E. coli, Enterococcus, Campylobacter ve Legionella gibi gösterge ve patojen mikroorganizmaların analizi kaçınılmaz olmaktadır; bu analizlerin akredite laboratuvarlarda yapılması, ISO 6222, ISO 4832, ISO 7899-1 gibi uluslararası standartlarda belirtilen prosedürlerin titizlikle uygulanmasını ve uygun kültür ortamlarının hazırlanmasını gerektirmektedir. Mikrobiyolojik laboratuvarların fiziksel altyapısı, biohazard güvenlik kabinleri, sterilizasyon cihazları ve kontaminasyon kontrolü açısından TS EN ISO/IEC 17025 standardı çerçevesinde özel gereksinimleri karşılaması zorunludur.

Örnekleme Prosedürleri ve Ön İşlemeler

Su analizi sonuçlarının doğruluğu ve geçerliliği, büyük ölçüde örneklemenin nasıl yapıldığına, örneklerin depolanması sırasında hangi koşulların sağlandığına ve analiz öncesi ön işlemlerin ne şekilde gerçekleştirildiğine bağlı olmaktadır; bu sebeple TS EN ISO/IEC 17025 standardı, su örneklemesinin ISO 5667 serisi standartlarına uygun olarak yapılmasını, örnekleme sırasında alet ve kap temizliğinin sağlanmasını, örnekleme yerinin dikkatli bir şekilde belirlenmesini ve örneklerinin etikete konulması ile zincir (chain of custody) belgelendirmesinin yapılmasını talep etmektedir. Ayrıca fiziksel ve kimyasal parametrelerin analizi için uygun depolama koşulları (oda sıcaklığı veya soğuk depo), mikrobiyolojik analiz için gerekli olan hızlı analize tabi tutulma (örneğin 24 saat içinde laboraturara ulaştırılma) ve belirli parametrelerin analizi öncesi kimyasal koruma (örneğin mikrobiyal aktiviteyi durdurmak için koruma ajanları) gibi düzenlemeler standardın katı uygulanması gereğinde ortaya çıkmaktadır.

Kalite Güvence ve Kontrol Mekanizmaları

TS EN ISO/IEC 17025 standardının en temel unsurlarından biri olan kalite güvence ve kontrol mekanizmaları, laboratuvarın tüm faaliyetleri sırasında ölçüm sonuçlarının güvenilirliğini ve tutarlılığını garantiye almak amacıyla oluşturulmuş sistemlerdir; bu kapsamda kontrol serum, standart çözeltiler, sertifikalı referans malzemeleri (Certified Reference Material – CRM) ve blak (blank) örnekleri kullanılarak yapılan iç kalite kontrol (IQC), yeterlilik sınav programları (Proficiency Testing – PT) aracılığıyla yapılan harici kalite kontrol (EQC) ve düzeltme faktörleri ile kalibrasyonların doğruluğunun kontrol edilmesi sağlanmaktadır. Söz konusu kalite kontrol grafikleri (Quality Control Charts – Kontrol Grafikleri), laboratuvar personelinin gözlemleri yoluyla analitik proseslerin sapmalarının erken tespiti ve geri bildirimi imkânını sunmakta, elde edilen sonuçların istenmedik trendte ilerleme gösterip göstermediğinin izlenmesi sayesinde müdahalelerin önceden yapılmasını mümkün kılmaktadır. TURKAK tarafından akredite olan laboratuvarlar, belirlenen aralıklar da bu iç ve harici kalite kontrol prosedürlerini yerine getirmek ve kayıtlarını tutmak, yıllık olarak belirtilen sayıda PT'ye katılmak durumundadır.

Ölçüm Belirsizliğinin Değerlendirilmesi

TS EN ISO/IEC 17025 standardının kritik gerekliliklerinden biri, tüm kalibrasyon ve test ölçümlerine ait ölçüm belirsizliğinin (measurement uncertainty) hesaplanması ve raporlarda belirtilmesi olmaktadır; ölçüm belirsizliği, analiz prosesinin her bir aşamasında (örnekleme, cihaz kalibrasyonu, çalışma ortamının şartları, analitik metodun özelliklerit vb.) ortaya çıkan hata kaynakları nedeniyle meydana gelen ve ölçüm sonucunun etrafında bir aralık oluşturan parametredir. Bu belirsizlik, suyu analiz eden laboratuvar raporlarında bir güven aralığı (confidence interval) olarak sunulmakta, müşterilere sonucun ne derece kesin olduğu konusunda bilgi verilmektedir; örneğin "Klor konsantrasyonu 5 mg/L ± 0,5 mg/L" ifadesi, sonucun güvenilir bir şekilde 4,5 ile 5,5 mg/L arasında olabileceğini anlatmaktadır. GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement) rehberi ve ISO 21748 standardı gibi uluslararası kaynaklar, laboratuvarların ölçüm belirsizliklerini yapılandırılmış bir yolla hesaplamalarına yardımcı olmaktadır.

Su Analiz Sonuçlarının Raporlanması

TS EN ISO/IEC 17025 standardına uygun olarak hazırlanan su analiz raporları, tek bir standart ve basit bir belge değil, fakat çok önemli teknik detayları, özet sonuçları, metodolojik açıklamaları ve kalite güvence göstergelerini içeren kapsamlı bir belge niteliğinde olmaktadır; bu raporlarda analiz edilen parametrelerin sonuçları ile birlikte, kullanılan analitik metodlar, metodun detayları (örneğin cihazın türü ve model numarası), ölçüm belirsizliği değerleri, kontrol sonuçları ve numune alınması yapılan tarih ile analiz tarihleri belirtilmek durumundadır. Raporların ortaya koydukları bulgular, hukuki işlemlerde, ortam idari yaptırımlarının uygulanması sürecinde ve işletmelerin düzeltici faaliyetlerinin başlatılması noktasında referans alınmakta, bu nedenle tam doğruluk ve adli sorumluluğun ön plana çıkmasını sağlayacak imza ve damgalamanın yapılması zorunlu olmaktadır. Tetkik raporlarında belirtilen "sonuç", "yorumlama" ve "öneriler" bölümleri ise, laboraturya bulguları ile mevzuat sınırları arasındaki karşılaştırma yapılmakta ve işletme temsilcisine ne gibi işlemlerin gerekli olup olmadığı konusunda rehberlik sağlanmaktadır.

Mevzuat Uyumluluğu ve Su Kalitesi Standartları

Ülkemizde su kalitesi ve su analizi faaliyetleri, Çevre ve Orman Bakanlığı (bugün Çevre, Orman ve Su Yönetimi Bakanlığı) tarafından konulan ve periyodik olarak güncellenen yönetmeliklere tabi olmaktadır; bunlardan başlıcaları İçme Sularının Kalitesi Hakkında Yönetmelik, Çevresel Su Kalitesi Standardları Tebliği ve Atıksu Arıtma Tesisleri Tasarım Rehberi olup, bu belgelerde su parametrelerinin hangi seviyelerde tutulması gerektiği belirtilmektedir. Örneğin içme suyuna ait Fecal Coliform sayısının 0 CFU/100mL olması (hiç canlı patojen bakteri bulunmaması) zorunlu kılınmış, klorlanmış içme sularında klor artığı (residual chlorine) 0,2 ile 2 mg/L arasında tutulması öngörülmüş, bazı ağır metallerin (özellikle kurşun ve kadmiyum) belirtilen eşik değerlerini aşmaması şart koşulmuştur. TS EN ISO/IEC 17025 standardı tarafından akredite olan laboratuvarlar, bu mevzuat standartlarını tamamen karşılamak ve analiz sonuçlarını bu standartlarla mukayese etmek suretiyle müşterilere karar almakta yardımcı olmak durumundadır.

Çevre Muhasebesi ve Sürdürülebilirlik Açısından Su Analizi

Su kaynaklarının azalması, iklim değişikliği ile birlikte giderek artan su kıtlığı ve su kirliliğinin ekonomik etkiler meydana getirmesi, su analizi ve kalite kontrol faaliyetlerinin stratejik önemi artırmıştır; su analiz verilerine dayanılarak işletmeler kendi üretim proseslerini iyileştirmekte, su arıtma sistemlerini yükseltmekte ve sular döngüyü yeniden kullanma (water recycling) oranlarını artırmaktadırlar. TS EN ISO/IEC 17025 standart çerçevesinde yapılan su analizleri, işletmelerin Çevre ve Sosyal Yönetişim (ESG) hedeflerine uyum sağlamalarında, Birleşmiş Milletlerin Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SDG) arasında yer alan "Temiz Su ve Sanitasyon" (SDG 6) başlığına yönelik başarıya ulaşmalarında ve uluslararası çevresel sertifikasyonlar (ISO 14001, EMAS vb.) elde etmelerinde kritik kanıt sağlamaktadır.

Sonuç

TS EN ISO/IEC 17025 standardına göre gerçekleştirilen su analizi, teknik yeterliliğin, kalite güvence mekanizmalarının ve etik sorumlulukların bir bütünü olarak tasarlanmış, uluslararası düzeyde tanınan ve güvenilir sonuçlar sağlayan bir yönetim sistemi sunmaktadır; bu standarda uygun biçimde faaliyet gösteren akredite laboratuvarlar, müşterilerine, mevzuat otoritelerine ve kamuoyuna karşı sorumluluğunun bilinciyle, her bir su örneğini adeta bir hukuki belge niteliğinde değerlendirerek analiz etmekte ve raporlamaktadırlar. Çevre ölçüm ve analiz alanında hizmet veren kuruluşlar, bu standardın tüm gerekliliklerini yerine getirerek, işletmelerin ve kamu kurumlarının su kaynaklarını korumak, halk sağlığını safeguard etmek ve çevresel sürdürülebilirliği sağlamak amaçlarına destek olmaktadırlar.

KAYNAK LİNKLER

• Türk Standardları Enstitüsü (TSE): https://www.tse.org.tr
• TURKAK - Türkiye Akreditasyon Kurumu: https://www.turkak.org.tr
• T.C. Çevre, Orman ve Su Yönetimi Bakanlığı: https://www.ormansu.gov.tr
• ISO 17025 Standardı Detayları: https://www.iso.org/standard/68054.html
• ISO 5667 Su Örnekleme Serisi: https://www.iso.org/standard/68054.html
• AB Su Kalitesi Direktifi: https://ec.europa.eu/environment/water/water-framework/index_en.html
• GUM - Ölçüm Belirsizliği Rehberi: https://www.bipm.org/documents/20126/42146870/JCGM_100_2008_E.pdf
• Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri: https://sdgs.un.org/goals/goal6